شناخت تاریخچه مد و فشن در دهههای مختلف، تنها بررسی تغییرات ظاهری در لباس نیست. این بررسی راهی برای فهمیدن رابطه پیچیده میان جامعه، اقتصاد، هنر و سیاست با بدن انسان است. مد در هر دوران، بازتابی مستقیم از نیازها، اضطرابها، آرزوها و ارزشهای انسان بوده است. به همین دلیل، مطالعه آن، نوعی تاریخخوانی بصری و فرهنگی محسوب میشود. در این بررسی تاریخچه مد و فشن بین سالهای ۱۹۰۰ تا 2000 با ما همراه باشید.
دهه ۱۹۰۰ – عصر ادواردین و شکوه اشرافی
-
فضا و جهان فرهنگی
آغاز قرن بیستم دورهای بود که اشرافیت اروپا همچنان نقش تعیینکنندهای در شکلگیری تاریخچه مد و فشن داشت. زندگی لوکس، مراسمهای رسمی، اسبسواری، مهمانیهای مجلل و پرستیژ اجتماعی، اصلیترین محرکهای مد بودند. زنان پیراهنهای بلند، سفت و محدودکننده میپوشیدند. مردان نیز کتوشلوارهای رسمی و کراوات بر تن داشتند. در این دوره بیش از هر چیز نمایش جایگاه اجتماعی اهمیت داشت. این نمایش از طریق لباسهای باوقار انجام میشد.
-
سیلوئت و زیباییشناسی
سیلوئت زنانه با شکل «S-bend» شناخته میشد. فرمی که با کمک کرستهای بسیار سفت، ستون فقرات را به جلو و باسن را به عقب هل میداد. دامنها بلند، چندلایه و از جنس ابریشم بودند. آستینهای پفی نیز در بالاتنه قرار داشت. کلاههای بسیار بزرگ با پر، گل و تور پوشیده میشدند. مردان نیز کلاههای رسمی، پالتو، جلیقههای ابریشم و کفشهای براق استفاده میکردند. این دهه آخرین دوران سلطه مطلق لباسهای ساختارمند بود.
-
طراحان و نظام فشن
یکی از مهمترین چهرههای این دوره پائول پویرت است. او علیه کرستهای سخت قیام کرد. پویرت با الهام از شرق، کیمونوها، تونیکها و لباسهای رها وارد فشن اروپا شد. او کرست را حذف کرد و حرکت طبیعی بدن را مهمتر از زیباییشناسی مصنوعی دانست. در آن زمان اولین خانه مد اوت کوتور توسط چارلز فردریک ورث شکل گرفت. فشن همچنان ربطی به رسانهها نداشت. در تاریخچه مد و فشن این دوران مصادف زمانی است که ترندها از طریق سالنهای خصوصی، اسکچها و ارتباطات میان اشراف شکل میگرفتند.
-
تغییرات اجتماعی و تأثیر صنعت
ظاهر امر دهه ۱۹۰۰ پر از تجملات بود. اما صنعتیشدن و رشد طبقه متوسط سبب شد لباسها کاربردیتر شوند. دوچرخهسواری، ورزشهای جدید و ورود زنان به فعالیتهای اجتماعی، معادلات فشن را تغییر داد. تولید انبوه و لاین «ready to wear» در مقیاس بسیار کوچک شکل گرفت. برای اولین بار فشن از انحصار طبقات بالا و اشراف خارج شد.
دهه ۱۹۱۰ – جنگ جهانی اول و آغاز سادهگرایی
-
تأثیر جنگ و دگرگونی فرهنگ
این دهه تماما تحتتأثیر جنگ جهانی اول بود. جنگی که رابطه بدن انسان را با لباس به کل تغییر داد. با رفتن مردان به جنگ، زنان وارد کارخانهها، بیمارستانها و موقعیتهای کاری شدند. این امر تغییر عظیمی در لباس زنان ایجاد کرد. نیاز به کار، تحرک و سرعت، سبب شد فرمهای پیچیده کنار گذاشته شوند. جنگ باعث شد ایده «کاربردگرایی» وارد فرهنگ مد شود.
-
تحول سیلوئت و شکل بدن
در این دوره سیلوئت «S-bend» کنار گذاشته شد. پارچهها کمتر و سبکتر شدند. تأکید بر خط امپایر و فرمهای کشیده گذاشته شد. دامنها کمی کوتاهتر شدند و برای نخستینبار امکان قدم زدن فراهم شد. رنگها نیز سادهتر، ماتتر و نظامی شدند. لباس مردانه نیز کاربردیتر شد. کتهای ساده، شلوارهای راحت و یونیفرمهای زیبا.
-
طراحان مؤثر و چرخش مدرنگرایانه
کوکو شنل تاریخچه مد و فشن را تغییر کرد. فلسفه «سادگی بهعنوان شیکترین شکل زیبایی» نگاه تازهای به لباس زنان آورد. او پارچههای راحت همچون ژرسه را به فشن لوکس معرفی کرد. همچنین کتودامنهای کاربردی ساخت و زیباییشناسی مدرن را شکل داد.
-
رسانه، اقتصاد و تغییرات اجتماعی
جنگ، اقتصاد اروپا را تخریب کرد. کمبود مواد اولیه سبب شد پارچهها ارزشمند شوند. این اقتصاد جدید زیباییشناسی جدیدی را نیز ایجاد کرد. تأکید بسیاری بر سادگی، مصرف کمتر و حداقلگرایی بهوجود آمد. عکاسی، مجلات مد و انتشار تصاویر رشد پیدا کرد. مفهوم «مد به مثابه رسانه» شکل رفت. این دهه زمینه ظهور آزادی زنان و فرهنگ مدرن را فراهم کرد.
دهه ۱۹۲۰ – عصر جز، آزادی زنانه و مد فلپر
-
فضای فرهنگی و اجتماعی
این دهه عصر رهایی، شادی و بازسازی پس از جنگ بود. زنان نقشهای اجتماعی جدیدی تجربه کرده بودند. آنها حاضر نبودند به قیود قدیمی بازگردند. دوران جز، سینما، رقص، مهمانیهای شبانه و زندگی شهری بهوجود آمد. این عوامل فشن را به سمت آزادی و سبکگرایی سوق داد. ایده «زن مدرن» در همین دوران شکل گرفت. زنی مستقل، اجتماعی و جسور که لباس باید او راه همراهی میکرد، نه محدود.
-
سیلوئت و زیباییشناسی فلپر
در این دوران، بدن زن از فرمهای منحنی به کل جدا شد. سیلوئت فلت یا صاف بهوجود آمد. یعنی بدون تأکید بر کمر یا برجستگیها. پیراهنها کوتاهتر، آزادتر و اغلب بدون آستین بودند. موهای کوتاه باب، هدبندهای تزئینی، لباسهای پولکی مخصوص رقص و کفشهای بنددار نمادهای این دوران بودند. در مردان نیز کتوشلوارها کمی آزادتر شدند.
-
طراحان کلیدی و نوآوریها
در تاریخچه مد و فشن این دوران، اوج قدرت کوکو شنل بود. با لباس «Little Black Dress»، کتهای نمادین، پارچههای ساده و جواهرات مصنوعی فرهنگ تازهای ساخت. هنر آرتدکو با خطوط هندسی و تزئینات درخشان تأثیر بسیاری بر لباسهای این دوران داشت.
-
تکنولوژی، رسانه و اقتصاد
پیشرفت صنعت، تولید انبوه پارچه و رشد سینمای صامت، فشن را گستردهتر کرد. ستارههای سینما مانند «کلارا بو» به آیکونهای فشن تبدیل شدند. آزادی اجتماعی با مصرفگرایی همراه شد. طبقه متوسط برای نخستینبار در تاریخچه مد و فشن توانست مد روز را با قیمت مناسب تجربه کند. این دهه سرآغاز دموکراتیک شدن فشن بود.
دهه ۱۹۳۰ – بحران اقتصادی، هالییود و بازگشت زنانگی کلاسیک
-
فضای اجتماعی: رکود بزرگ
این دهه با رکود بزرگ اقتصادی در جهان آغاز شد. بحرانی که بهشدت بر تاریخچه مد و فشن تأثیر گذاشت. مردم دیگر توان خرید لباسهای مجلل را نداشتند. طراحان مجبور شدند سادهتر، کاربردیتر و اقتصادیتر طراحی کنند. در چنین فضایی، لباس تبدیل به ابزاری برای بقا و تحمل شرایط سخت شد. اما همزمان سینمای هالیوود عصر طلایی خود را آغاز کرد.
-
تحول سیلوئت
در این دهه بدن زنان دوباره به شکل منحنی و کلاسیک بازگشت. شانهها پهنتر شدند، کمرها باریکتر و دامنها تا ساق پا میرسیدند. پارچهها سبکتر و ظریفتر شدند. اما فرمها به سمت وقار و ظرافت حرکت کردند. مردان نیز کتوشلوارهایی با شانههای برجستهتر، یقههای پهنتر و شلوارهایی با چین میپوشیدند. این سبک بعدها به «Golden Age Hollywood» معروف شد.
-
طراحان و نفوذ هالیوود
در این دهه طراحی به اسم مادام ویونه، تکنیک برش اریب (Bias Cut) را ایجاد کرد. این تکنیک سبب شکلگیری موج جدیدی از لباسهای شب شد. این لباسها بهدلیل برش اریب دارای خطوط نرم با ریزش بسیار بودند. السا اسکیاپرلی نیز با نگاهی سورئال، بسیاری از اولینهای تاریخچه مد و فشن را رقم زد. او با بسیاری از هنرمندان از جمله سالوادور دالی همکاری کرد.
-
اقتصاد، تکنولوژی و روندهای فرهنگی
اقتصاد ضعیف سبب شد مردم لباسهای خود را تعمیر و بازیافت کنند. پیشرفت در ماشینهای خیاطی خانگی و تولید پارچههای ارزانتر به رشد لباسهای آماده کمک کرد. رسانهها، بهویژه سینما و مجلات، اهمیت بیشتری پیدا کردند. این دهه دوران گذار بین زیباییشناسی کلاسیک و چالشهای خشونتبار دهه بعد بود.
دهه ۱۹۴۰ – ساختارگرایی کاربردی
-
فضای اجتماعی و تأثیر جنگ
دهه ۱۹۴۰ با سایه جنگ جهانی دوم آغاز شد. این جنگ بهکل تاریخچه مد و فشن را تغییر داد. لباسها کاربردیتر، اقتصادیتر و محدودتر شدند. چرا که طراحان با کمبود مواد اولیه، سهمیهبندی پارچه و درگیری جهانی روبهرو بودند. استایل زنان به سمت فرمهای ساده، شانههای پهن، دامنهای کوتاهتر و پارچههای کمحجم حرکت کرد.
-
تحولات زیباییشناسی
سیلوئتها شبیه به یونیفرم شدند. خطوط صاف، ساختارهای نظامی، شانههای برجسته و رنگهای تیره. همچنین لباسها با حداقل تزئینات و الگوهای صرفهجویانه طراحی میشدند. با وجود این سختیها، مردم همچنان میل به زیبایی داشتند. این میل در آرایشها، مدل موها و جزئیات کوچک خود را نشان میداد.
-
طراحان و تغییرات صنعت
زمانی که جنگ تمام شد انقلابی نیز در فشن اتفاق افتاد. کریستین دیور با مجموعه معروف خود «New Look» دنیای مد را تکان داد. دامنهای پفی، کمر باریک، شانههای گرد و مقادیر زیادی پارچه. این کالکشن بازگشتی باشکوه به زنانگی کلاسیک بود. در این دوران آمریکا نیز باتوجه به برندهای آمادهپوش، جایگاه مهمی در فشن پیدا کرد. هالیوود نیز نقش پررنگی در شکلدهی سبکها داشت.
-
فرهنگ مصرف و اقتصاد پساجنگ
پایان جنگ مصادف شد با افزایش امید و شروع دوباره اقتصاد. زنان که سالها، لباسهای کاربردی پوشیده بودند، به دنبال ظرافت و زنانگی رفتند. تولید انبوه، تبلیغات و مجلات فشن نقش مهمی در گسترش فرهنگ لباس داشتند.
دهه ۱۹۵۰ – عصر زنانگی کلاسیک و رویای پساجنگ
-
فضای اجتماعی و ایدئولوژی زیبایی
پس از جنگ، جامعه غربی بهسوی ساختن ثبات، خانواده هستهای و زندگی آرام حرکت کرد. زنان تشویق میشدند که نقش خانگی و ظریف خود را بازسازی کنند. در حالی که مردان با کتوشلوارهای رسمی، تصویر اقتدار و تأمینکنندگی را نمایان میکردند.
-
سیلوئتهای شاخص
در این دوره سیلوئتهای کمر باریک و دامنهای پفی، بسیار رایج شدند. فرمی که کریستین دیور آغاز کرد، اکنون تصویر ایدهآل زنانگی بود. لباسهای روزمره دارای دوخت دقیق، پارچههای لطیف و رنگهای ملایم بودند. برخی زنان نیز به فرم دامن مدادی یا پنسل تنگ روی آوردند. مردان کتوشلوارهای صاف، پیراهنهای کلاسیک و کفشهای رسمی میپوشیدند.
-
طراحان اثرگذار و نظام فشن
کریستوبال بالنسیاگا مجسمهسازی پارچه انجام میداد. کوکو شنل کتهای توئید را برگرداند. ژیوانشی نیز لباسهای بسیار ظریف برای ادری هپبورن طراحی میکرد. همه این طراحان ستون زیباییشناسی این دوران را شکل دادند. پاریس نیز همچنان مرکز سلطه در آن زمان از تاریخچه مد و فشن بود.
-
فرهنگ مصرف و بازنمایی رسانهای
تلویزیون و سینمای هالیوود نقش تعیینکننده در گسترش ترندها داشتند. مرلین مونرو و گریس کلی نمادهای فرهنگی شدند. تولید انبوه لباسهای آماده رشد چشمگیری داشت. طبقه متوسط نیز به فشن دسترسی پیشتری پیدا کرد. این دهه زمینه را برای آزادیخواهی دهه ۶۰ فراهم کرد.
دهه ۱۹۶۰ – انقلاب جوانان، مدرنیسم و آزادی بدن
-
فضای اجتماعی و جنبش جوانان
این دهه، دوره شورش فرهنگی، جنبشهای حقوق مدنی، انقلاب جنسی و صدای سیاسی نسل جوان بود. جوانان برای اولینبار در تاریخچه مد و فشن ، تبدیل به نیروی اصلی ترندسازی شدند. موسیقی راک، فرهنگ هیپی، جنبشهای فمنیستی و تغییرات اجتماعی، فشن را از حالت کلاسیک خارج کرد.
-
تغییرات بنیادین در سیلوئت
دامنهای مینی از مهمترین اختراعات این دهه بودند. لباسی که بدن زنان را آزاد کرد و نماد استقلال و مدرنگرایی شد. خطوط هندسی، رنگهای پاپی، بوتهای بلند سفید، پیراهنهای شیفت و سیلوئتهای فضایی رایج شدند. مردان نیز به لباسهای رنگیتر، کتها تنگ، یقههای پهن و مدلموهای جدید روی آوردند.
-
طراحان پیشرو و مفاهیم هنری
مری کوانت دامنهای مینی را به یک نماد جهانی تبدیل کرد. پیر کاردین سبک فضایی را به فشن آورد. آندره کورژ لباسهای آیندهنگر با مواد جدید طراحی کرد. در همین زمان لباس «اسموکینگ» ایو سن لوران، مرزهای جنسیتی را شکست. هنر پاپ آرت نیز تأثیر مستقیمی بر طراحی لباس گذاشت.
-
رسانه، موسیقی و دموکراتیزه شدن فشن
تلویزیون، مجلات، کنسرتها و ستارگانی مانند بیتلز و توئیگی، نقش تعیینکنندهای در این دوره داشتند. لباسها ارزانتر، متنوعتر و قابل دسترستر شدند. فشن از فرمهای مخصوص طبقات بالا به فرهنگی دموکراتیک تبدیل شد. هر جوانی میتوانست بخشی از آن باشد.
دهه ۱۹۷۰ – دیسکو، بوهمیسم و تنوع افراطی
-
فضای اجتماعی و چندفرهنگی شدن فشن
این دهه تحتتأثیر جنبشهای ضدجنگ، فرهنگ صلحطلبانه هیپیها، موسیقی راک، آزادی فردی و گسترش رسانه بود. تنوع فرهنگی بهطور مستقیم در فشن بازتاب پیدا کرد. مردم دیگر به دنبال هماهنگ بودن نبودند. فشن بهجای نسخه واحد، به فرآیندی فردی تبدیل شد.
-
زیباییشناسی و سیلوئتها
فشن این دهه طیف وسیعی از سبکها را شامل میشد. بوهمیسم با دامنهای بلند، پارچههای طرحدار و لباسهای قبیلهای. دیسکو با لباسهای براق، شلوارهای دمپاگشاد، کتفاقدار و جامپسوتهای فلزی. تنوع جنسیتپذیر نیز افزایش یافت. رنگها شاد، متالیک و اغراقشده بودند.
-
طراحان و جریانهای خلاقانه
طراحانی مانند هالستون، نماد جذابیت مینیمال لوکس بودند. در حالی که ویوین وستوود با سبک پانک، مدلی کاملا مخالف جریان اصلی ساخت. برندهای ورزشی نیز رشد کردند. لباس راحتی وارد استایل روزانه شد. فشن دهه ۷۰ میدان برخورد ایدهها بود. از سادگی هیپی تا افراطگرایی دیسکو و ساختارشکنی پانک.
-
موسیقی، شبنشینی و رسانه
کلابهایی مانند «Studio 54» به قلبی تپنده در تاریخچه مد و فشن تبدیل شدند. دیسکو، راک و پانک علاوهبر موسیقی، سبک پوشش را تعیین میکردند. مجلات فشن، برنامههای تلویزیونی و فرهنگ پاپ سبب شدند ترندها سریعتر از دهههای پیش منتشر شوند. این دهه آزمایشگرایانهترین و چندسبکیترین دوره قرن بیستم بود.
دهه ۱۹۸۰ – مصرفگرایی، ماکسیمالیسم و فرهنگ تصویری
-
فضای اجتماعی و ارزشهای اقتصادی
دهه ۸۰ دوران رونق اقتصادی، سرمایهداری جهانی و قدرتگیری طبقه یقه سفید بود. ارزشهای موفقیت، بدنسازی، شهرت و نمایش ثروت تعیینکننده فشن شدند. جامعه نیز به سمت مصرفگرایی پیش رفت.
-
زیباییشناسی و سیلوئتها
شانههای بسیار پهن، کتهای بزرگ، رنگهای تند، لباسهای براق، لایهلایهپوشی و فرمهای هندسی، مشخصه اصلی فشن این دهه بودند. بدن ورزیده ایدهآل زیبایی شد. لباسهای اسپرت، لگهای براق، گرمکنها، لباسهای ایرونیک به فرهنگ روزمره راه یافتند. فشن کاریزماتیک تبدیل به هویت دهه شد.
-
طراحان و قدرت برندها
کلود مونتانا، تری موگلر و جیانی ورساچه از طراحان شاخص این دهه بودند. برندهای لوکس در این دوره هویت گرافیکی قوی ساختند و لوگوها اهمیت پیدا کردند. ژاپنیها مانند ری کاواکابو و یوجی یاماماتو با فرمهای آوانگارد، نگاه تازهای را به اروپا آوردند. مفهوم «ضد زیبایی» برای نخستینبار در تاریخچه مد و فشن مطرح شد.
-
رسانه، موسیقی و فرهنگ تصویری
تلویزیون رنگی و موزیکویدیوها تأثیر عظیمی بر فشن داشتند. ام تیوی، مایکل جسکون و مدونا فشن این دهه را شکل دادند. تبلیغات، مجلات براق و عکاسی مد در مقیاس جهانی گسترش پیدا کردند.
دهه ۱۹۹۰ – پایان قرن بیستم
-
فضای کلی و تغییرات اجتماعی فشن
دهه ۹۰ دورهای بود که جهان از هیاهوی پرزرقوبرق دهه ۸۰ فاصله گرفت. در این دهه فشن بهسمت واقعگرایی، سادگی و بازگشت به مینیمالیسم حرکت کرد. فشن از حالت انحصاری خانههای مد خارج شد. بیشتر به خیابانها، موسیقی، فرهنگ اسکیتبرد، ویدیوکلیپها و حتی تلویزیون وارد شد. مفهوم «آنتیفشن» با قدرت ظاهر شد.
-
روندها و استایلها
ظهور سبک گرانج یکی از مهمترین تحولات بود. سبکی برگرفته از موسیقی راک آلترنیتیو سیاتل. این سبک دارای لباسهای گشاد، پیراهنهای چهارخانه، شلوارهای جین پاره و کتانیهای فرسوده بود. مینیمالیسم با طراحانی همچون کلوین کلاین و هلموت لنگ قدرت گرفت. برندهایی همچون نایک و آدیداس تبدیل به بخش مهم فرهنگ خیابانی شدند.
-
خانههای مد و طراحان کلیدی
جیانی ورساچه با طراحیهای جسورانه، استفاده از پرینتهای باروک و رنگهای تند، تصویر لوکس و سکسی دهه را شکل داد. میوچا پرادا با ترکیب فرمهای کلاسیک و پارچه نایلون، خانه مد پرادا را دگرگون کرد. تام فورد در گوچی روح تازهای ایجاد کرد. الکساندر مککوئین و جان گالیانو نمایشهای تئاتری و روایتمحور را وارد فشن کردند.
-
سیستم فشن، رسانه و سلبریتیها
در این دهه سوپرمدلها جایگاهی همچون ستارههای سینما پیدا کردند. مدلهایی همچون نائومی کمپل، کیت ماس، سیندی کرافورد و لیندا اونگلیستا. سیستم فشن تحتتأثیر مجلاتی مانند ووگ، برنامههای تلویزیونی و کمپینهای تبلیغاتی بود.
آنچه از بررسی تاریخچه مد و فشن میان سالهای ۱۹۰۰ تا ۲۰۰۰ برمیآید، فقط تاریخ تغییر لباس نیست. بلکه تاریخ تغییر انسان، جامعه و معناست. فشن در تمام این دههها، نهتنها از جهان بیرون تأثیرگرفته، بلکه خودش نیز در ساختن، ارزشها، ایدهها و رفتارهای اجتماعی نقش فعال داشته است. نظر خود را درباره این مقاله با ما به اشتراک بگذارید. تا چه حد به مطالعات فشن علاقهمند هستید؟