از محدودیت تا رهایی: سرگذشت شلوار زنانه

شلوار زنانه که امروزه حضور پررنگی در استایل ما خانم‌ها دارد، در گذشته‌ای نه چندان دور به عنوان لباسی ممنوعه تلقی می‌شد. بسیاری از جوامع در طول تاریخ، زنان را از پوشیدن شلوار منع کرده و قوانین سفت‌وسختی برای مقابله با آن وضع کرده بودند.

کنترل و نظارت بر نوع پوشش زنان فقط مختص به گذشته نیست؛ و همین حالا هم خیلی از دولت‌ها در جهان، بابت طرز لباس پوشیدن زنان، بایدها و نبایدهایی تعیین کرده‌اند. زنان در طول تاریخ، برای رسیدن به حقوق برابر با مردان و کسب آزادی‌های اجتماعی، شجاعت و جسارت بسیاری از خود نشان داده‌اند.

شلوار زنانه هم یکی از آن چیزهایی است که برخلاف امروز، پوشیدن آن در برهه‌ای از تاریخ، نشدنی و محال به نظر می‌رسید. البته که همواره زنان شجاعی وجود داشته‌اند؛ که در برابر قوانین و کلیشه‌های جنسیتی ایستادگی کرده؛ و برای رهایی از این تبعیض‌ها جنگیده‌اند. اگر کنجکاو هستید که درباره سیر تاریخی شلوار زنانه بیشتر بدانید، تا انتهای این مطلب همراه ما باشید.

شلوار در دوران باستان

به گفته مورخان، پیشینه شلوار به حدود 3000 سال پیش باز می‌گردد. قبایل کوچ‌نشین نواحی آسیای مرکزی و آسیای شرقی، اولین کسانی بودند که اسب‌ها را اهلی کرده؛ و برای راحتی هنگام سوارکاری، پوششی شبیه به شلوار اختراع کردند.

مورخان یونانی گزارش‌هایی درباره ظاهر سوارکاران شرقی، پارسی و آسیای مرکزی ثبت کرده و پوشش آن‌ها را توصیف کرده‌اند. این افراد به دلیل سبک زندگی پرجنب‌وجوشی که داشتند؛ دائما در حال جابه‌جایی بودند. بنابراین در چنین شرایطی، مجبور به پوشیدن لباسی بودند که در آن توانایی حرکت آزادانه، سوارکاری و البته دفاع از خود را داشته باشند.

جالب است بدانید که تفاوتی میان پوشش زنان و مردان در میان این اقوام و قبایل کوچ‌نشین وجود نداشته؛ و در کاوش‌های باستان‌شناسی مشخص شده که هم زنان و هم مردانِ این قبایل، با لباس‌هایی مشابه دفن شده‌اند.

نکته قابل توجهی که وجود دارد این است که در میان تمدن‌های باستان، نه تنها شلوار زنانه، بلکه به طور کلی پوشیدن شلوار حتی برای مردان هم چندان رایج و متداول نبود! تمدن‌هایی مثل مصر، یونان و به دنبال آن روم باستان، از لباس‌هایی مثل دامن، تونیک و رداهای بلند استفاده می‌کردند؛ و پوشیدن شلوار را مخالف با زندگی شهرنشینی و فرهنگ کلاسیک می‌دانستند!

اروپای آغازین و حضور شلوار در پوشش افراد

از قرن سوم میلادی و پس از اختراع رکاب اسب توسط چینی‌ها، تحول بزرگی در فرآیند جنگ‌آوری ایجاد شد. استفاده از شلوار میان سوارکاران رواج پیدا کرد و پیش از گذشته به اهمیت سواره نظام در جنگ‌ها پی برده شد.

با گذشت زمان کم‌کم تمدن‌های مختلف غرب، شلوار را به عنوان پوشش مناسب جنگ و سوارکاری، و حتی برای محافظت در برابر سرما و بادهای شدید، پذیرفتند. اما همچنان در موقعیت‌های رسمی از رداهای بلند استفاده می‌کردند. حتی برخی از افراد با عقاید سنتی و مذهبی، کِشیشان و راهبان، مخالفت خود را با رواج شلوار اعلام کرده و به پوشیدن لباس‌های بلند و رسمی خود ادامه دادند.

شلوارهای ابتدایی مردان، به صورت شلوارک‌ تنگ و یا شلوار گشادی بود که دور مچ پا بسته می‌شدند. اما در اواخر قرن 14 شلواری تنگ، با پوششی یکسره و شبیه به جوراب تولید شد؛ که گزینه بسیار مناسبی برای استفاده از زیر زره‌های جنگی شوالیه‌ها به شمار می‌رفت.

در این دوران، شلوار همچنان یک پوشش مردانه محسوب می‌شد؛ و استفاده از آن برای زنان ممنوع بود. تا جایی که در بعضی از کشورهای اروپایی، ممنوعیت شلوار زنانه تبدیل به قانون شد.

در جوامع مردسالار قرون وسطی،شلوار نمادی از قدرت، مردانگی و جنگ‌آوری بود. بنابراین تصور این‌که زنی بخواهد شلوار بپوشد، مایه رسوایی و بسیار عجیب به نظر می‌رسید!

دنیای شرق و تبادل فرهنگی با اروپا

امپراتوری‌های شرق همیشه از طریق تجارت و تبادل کالا با اروپا در ارتباط بودند؛ و در بسیاری از موارد از هم تاثیر می‌گرفتند. محققان هم همیشه بر این موضوع واقف بوده‌اند که وقوع جنگ‌های صلیبی، باعث ایجاد تحولاتی در فرهنگ لباس پوشیدن اروپایی‌ها شد. نفوذ فرهنگ و لباس‌های شرقی در اروپا، تقریبا از قرن 12 میلادی آغاز شد.

مناطقی مثل چین، خاورمیانه و امپراتوری عثمانی، از مراکز اصلی تولید پارچه به شمار می‌رفتند؛ و کنترل تجارت بین آسیا و اروپا را در دست داشتند. در شرایطی که زنان خاورمیانه و دربار عثمانی در پوشش خود از شلوار استفاده می‌کردند، زنان اروپایی حتی قادر به تصور پوشیدن همچین لباسی نبودند.

حتی مردان اروپایی هم تا حدود قرن 18 شلوار به شکل امروزی نمی‌پوشیدند. آن‌ها اغلب شلوارهای کوتاه و ساده‌ای به نام بریچز (Breeches) می‌پوشیدند که قد آن تا زانو بود. بعدها این شلوار جای خود را به شلوارهای بلندی داد که قد آن تا مچ ادامه داشت. این شلوارها به تدریج به شکل و شمایل شلوارهای امروزی درآمدند.

شلوار زنانه، لباسی که تمام قوانین را زیر پا گذاشت!

قرن 19 زمان فرا رسیدن نخستین جنبش‌های فمینیستی بود. از نیمه این قرن، جنبش‌های مربوط به حقوق زنان با جنبش شلوار زنانه پیوند خورد؛ و خانم‌ها به طور علنی خواستار تغییر در سبک پوشش خود شدند.

تا آن زمان، لباس زنانه با هدف زیبا نشان دادن اندام آن‌ها طراحی شده بود؛ و راحتی و کاربردی بودن لباس‌ها، موضوعی بود که طی قرن‌ها نادیده گرفته می‌شد. کرست‌های تنگ و دامن‌های حجیم و چندلایه، آن‌قدر ناراحت و دست‌وپا گیر بودند؛ که گاهی انجام ساده‌ترین کارهای روزمره مثل نشستن و خم‌وراست شدن را با چالش مواجه می‌کردند.

پوشیدن شلوار توسط زنان خاورمیانه و دربار عثمانی، الهام‌بخش بسیاری از زنان اروپایی شد؛ و فعالان حقوق زنان به فکر اصلاح سبک پوشش خود افتادند.

یکی از پیشگامان این جنبش در آمریکا، خانم آملیا بلومر (Amelia Bloomer) سردبیر و نویسنده نشریه زنانه The Lily بود. او در سال 1851 با الهام از شلوارهای ترکی، لباس بلومرز را در مجله خود معرفی کرد. این لباس ترکیبی از یک شلوار ترکی گشاد، به همراه دامن و یا پیراهن کوتاه بود. پوشیدن این شلوار انجام فعالیت‌هایی مثل پیاده‌روی، سوارکاری و حتی دوچرخه‌سواری را ممکن می‌کرد؛ و اقدامی موثر جهت ارتقاء سلامت زنان محسوب می‌شد.

با این‌که شلوار بلومرز مورد استقبال برخی از زنان فرهیخته و روشن فکر جامعه قرار گرفت؛ اما به طور کلی با اقبال عمومی مواجه نشد. این حرکت جسورانه، در آن زمان بسیار جنجالی محسوب می‌شد؛ و واکنش‌های تندی به دنبال داشت. حتی بسیاری از افراد، پوشیدن شلوار توسط زنان را غیراخلاقی و ضد مسیحیت می‌دانستند!

جنبشی که خانم بلومر به راه انداخت، در راستای جنبش‌های فمینیستی اولیه، خواهان رهایی از محدودیت‌ها و آزادی‌های اجتماعی برای زنان بود. با این‌که در نهایت این حرکت با شکست مواجه شد؛ اما لباس بلومرز به یکی از نمادهای اولیه مبارزات زنان برای آزادی و حقوق برابر تبدیل شد.

لباس کار یا انقلاب اجتماعی؟

هم‌زمان با آغاز قرن 20 ام، فعالیت‌های ورزشی مثل تنیس و دوچرخه‌سواری در میان زنان خیلی محبوب شدند. زنان زیادی حالا به فعالیت‌های بیرون از خانه تمایل پیدا کرده بودند؛ و این شرایط زمینه‌ساز کنار گذاشتن پیراهن‌ها و دامن‌های دست‌وپاگیر بود!

برخی از زنان در خانه و محیط‌های غیر رسمی شلوار می‌پوشیدند. اما پوشیدن شلوار زنانه در جامعه همچنان ممنوع بود. خانم‌ها تنها در موقعیت‌های خاصی مثل سوارکاری، ورزش و غیره و با اجازه رسمی مقامات دولتی، مجاز به استفاده از شلوار بودند.

با شروع جنگ جهانی اول و حضور مردان در جبهه‌های جنگ، نقش اجتماعی زنان تغییر کرد. آن‌ها مجبور به کار در کارخانه‌ها و رسیدگی به خدمات عمومی شدند. وظایفی که تا پیش از این، مردان عهده‌دار آن‌ها بودند. به این ترتیب، ممنوعیت پوشیدن شلوار شکسته شد و زنان برای حضور در محیط کار ناچار به پوشیدن شلوار شدند.

در چنین شرایطی، استفاده از شلوار انتخابی منطقی به شمار می‌رفت. برخلاف پیراهن‌های زنانه، شلوار لباسی راحت و کارآمد محسوب می‌شد. حرکت در آن راحت بود؛ و احتمال گیرکردن پارچه دامن‌ درون دستگاه‌ها، وجود نداشت! هرچند که از نظر افراد جامعه، چنین وضعیتی موقتی بود؛ و بعد از پایان جنگ دوباره پای قوانین مردسالار به میدان باز شد.

شاید بتوان گفت که وقوع جنگ جهانی دوم نقطه‌عطفی بود؛ تا شلوار زنانه بیش از پیش رواج پیدا کرده؛ و استفاده از آن دیگر محدود به فعالیت‌های خاص و محیط کار نباشد. جنگ جهانی اول و به دنبال آن جنگ جهانی دوم، باعث ایجاد تغییر در سبک زندگی افراد شد. استقلال اقتصادی و دست‌یابی به حقوق سیاسی مثل حق رای برای زنان، موجب شده بود؛ تا شلوار از یک چیز غیرعادی، به بخشی از پوشش روزمره خانم‌ها تبدیل شود. اکنون بسیاری از زنان در محیط‌های کاری حضور فعال داشتند؛ و اغلب آن‌ها شلوار زنانه می‌پوشیدند.

نقش پررنگ چهره‌های فعال در صنعت فشن

با شروع قرن 20 و وقایع مهمی که در نیمه اول آن رخ داد، تغییر در سبک پوشش زنان سرعت بیشتری گرفت. البته که نقش افراد مشهور و فعالان صنعت فشن را هم نباید نادیده گرفت.

• کاترین هپبورن

کاترین هپبورن (Katharine Hepburn)، یکی از مشهورترین بازیگران هالیوود، از جمله افرادی بود که تاثیر زیادی در ترویج شلوار زنانه داشت. او به جای پوشیدن دامن و پیراهن‌های پر زرق‌وبرق، شلوار را ترجیح می‌داد؛ و این یکی از ویژگی‌های مهمِ شخصیت او به شمار می‌رفت. چهره‌های برجسته فشن هم به نوبه خود اقداماتی انجام دادند؛ که به مرور باعث شد تا راه برای رواج هرچه بیشتر شلوار زنانه هموار شود.

• پل پوآره

پل پوآره، طراح معروف فرانسوی، در سال 1910، با الهام از فرهنگ‌وهنر شرق و تحت تاثیر باله روسی، لباس‌هایی همچون شلوار حرم و دامن-شلوار طراحی کرد. تعجبی ندارد که طرح‌های پوآره جنجال زیادی به پا کرد و واکنش‌های تندی به دنبال داشت. تصویر یک زن با شلوار که پوششی مردانه تلقی می‌شد، امری زننده و غیراخلاقی به شمار می‌رفت!

• کوکو شنل

کوکو شنل، یکی دیگر از دیزاینرهایی بود که برای تثبیت شلوار زنانه در جامعه تلاش می‌کرد. او باعث ایجاد تحولی عظیم در زمینه لباس‌های راحت برای خانم‌ها شد. شنل در دهه 1920 میلادی، شلوارهایی با الهام از لباس ملوانان طراحی کرده؛ و آن‌ها را به بخشی از پوشش روزمره بانوان تبدیل کرد.

وی با بی‌اعتنایی به کرست، تور و زرق‌وبرق‌های مرسوم، اقدام به تولید لباس با استفاده از پارچه جرسی کرد. پارچه‌ راحتی که تا پیش از این، فقط برای لباس زیر و پوشش مردان مورد استفاده قرار می‌گرفت. به این ترتیب او آزادی و راحتی را برای زنان به ارمغان آورد.

• مجله ووگ

اتفاق جالب دیگری که طی این قرن افتاد، این بود که برای اولین بار در سال 1939 مجله ووگ عکس یک زن با شلوار را منتشر کرد. چنین حرکتی در زمانی که همچنان شلوار زنانه باعث تعجب و واکنش‌های مختلف می‌شد، اقدام جسورانه‌ای به حساب می‌آمد.

• ایو سن لوران

دهه 1960 زنان به آزادی بیشتری در پوشش روزمره خود دست یافتند. یکی از طراحان تاثیرگذار این دهه، ایو سن لوران بود. او در سال 1966 کت‌وشلوار اسموکینگ (Le Smoking) را معرفی کرد. این لباس اولین کت وشلوار رسمی زنانه بود که با الهام از تاکسیدو مردانه طراحی شده بود! این طراحی نه تنها مد آن زمان را دگرگون کرد؛ بلکه باعث تغییر هرچه بیشتر جایگاه زنان در محیط‌ کار شد.

• کارل لاگرفلد

در سال 1983 که کارل لاگرفلد به شنل ملحق شد؛ شروع به ری‌دیزاین طراحی‌های کلاسیک کوکوشنل کرد. به این ترتیب، او شلوار را به یک آیتم کلیدی در استایل زنانه تبدیل کرد. لاگرفلد لباس‌هایی مثل شلوار جین، لباس مخصوص موتورسواری و حتی شلوار ورزشی را وارد مد لوکس کرد. این اقدامات مرز بین لباس زنانه و مردانه را از میان برداشته و مفهوم تازه‌ای از جنسیت در مد را به وجود آوردند.

فتح خیابان‌ها توسط زنان

فشن از دهه 60 و به دنبال آن، دهه 70، روزبه‌روز به سمت از بین بردن مرزها و کلیشه‌های جنسیتی پیش می‌رفت. جنبش‌های اعتراضی هم این بین، نقش مهمی در توسعه شلوار زنانه ایفا کردند. در این برهه زمانی، لباس‌هایی مثل جامپ‌سوت، کت‌وشلوار و شلوارجین محبوبیت زیادی پیدا کردند. پس از مدت کوتاهی، شلوار جین زنانه تبدیل به یک لباس پرکاربرد در استایل روزمره تبدیل شد.

اگرچه حتی در این دهه هم، خیلی از هتل‌های لوکس بین المللی و فروشگاه‌ها، ورود زنان با شلوار را ممنوع اعلام کردند؛ اما پس از مدتی، شلوار زنانه کم‌کم به عنوان یکی از آیتم‌های مورد استفاده بانوان در جامعه تثبیت شد. تا دهه 1990، فشارهای مربوط به پوشیدن شلوار برای زنان عادی، به طرز قابل توجهی کاهش پیدا کرده بود. بنابر نظرسنجی‌هایی که در آن زمان انجام شد، حدود نیمی از خانم‌ها اعلام کردند که به طور منظم از شلوار جین استفاده می‌کنند.

شلوار و بیانیه جسورانه زنان مدرن

تحول پوشش زنان، بازتاب تغییرات گسترده فرهنگی، اجتماعی و تغییر نقش‌ها و کلیشه‌های جنسیتی بود. تغییراتی که در زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی زنان رخ داد، آن‌ها را وارد عرصه‌های جدید و فعالیت‌های متنوع کرد. در نهایت شلوار تبدیل به یک پوشش عادی شده؛ و نمادی برای راحتی، کارآمدی و هماهنگی با نیازهای زندگی مدرن تلقی شد.

بررسی سیر تاریخی شلوار زنانه از گذشته تا حال، علاوه بر نشان دادن روند تکامل پوشش بانوان، روایت‌گر مبارزات زنان برای دست‌یابی به آزادی و حقوق برابر نیز محسوب می‌شود.

شاید با سفر در دل تاریخ و مطالعه سرگذشت شلوار زنانه، بتوان نتیجه گرفت که مد، نه تنها بازتاب دهنده شرایط اجتماعی یک جامعه است، بلکه این قدرت را هم دارد تا هنجارهای فرهنگی و اجتماعی آن جامعه را به چالش کشیده و به بازتعریف آن‌ها بپردازد.

در این مطلب از مجله مد الکا به تاریخچه شلوار زنانه پرداخته و درباره تلاش افراد مختلف برای رواج و عادی‌سازی این لباس صحبت کردیم. با نگاه به مسیر پر فراز و نشیبی که شلوار زنانه تا امروز طی کرده؛ می‌توان دید که ما هم به نوعی در این روند تکاملی و پرمعنا سهیم بوده؛ و باید قدردان مبارزات زنانِ شجاعی باشیم که با تلاش‌ خود، آزادی و راحتی را برای ما به ارمغان آوردند. دیدگاه شما درباره روند تکامل شلوار زنانه از گذشته تا به امروز چیست؟ نظرات خود را در رابطه با جنبش شلوار زنانه و افراد تاثیرگذار در این مسیر، با ما به اشتراک بگذارید.